Цімох Акудовіч: Давайце хоць на кароткі час перастанем аб’ядноўвацца

Гісторык Цімох Акудовіч апублікаваў у сваім блогу mienskichas.online калонку пра тое, навошта патрэбныя Канстытуцыя і парламент, і чаму сёння іх рэформа перастала цікавіць беларусаў. Гэты дыскусійны тэкст мае назву "Пачаць дзяліць". Публікуем яго без зменаў.

ПРА ШТО СПРЭЧКА?

Усё перамяшалася за гэтыя два гады ў Беларусі. Першыя сталі апошнімі і да гэтага часу не разумеюць гэтага. Апошнія не дужа хацелі стаць першымі, але ўсё адно селі ці з’ехалі.

Памянялася шмат што. Але адна рэч застаецца нязменнай. Мы працягваем гаварыць пра канстытуцыі і парламент, успамінаць часы, калі яны былі правільнымі, спрачацца, калі яны сталі няправільнымі, і азлоблена крытыкаваць тых, хто спрабуе падзяліцца рэцэптам, як зноўку вярнуць ім правільнасць.

І ўсе гэтыя дыскусіі характарызуе адно – яны максімальная посныя і адарваныя ад жыцця. Яны пра мінулае, якое было не такім, як нам уяўляецца, і пра будучыню, якая не надыдзе.

У гэтай бессэнсоўнай дыскусіі хочацца звярнуць увагу на адзін момант: згадваючы старыя добрыя часы першай паловы 1990-ых, прынята казаць, што аўтарытарызм захапіў і знішчыў нашыя інструменты дэмакратыі – канстытуцыю і парламент.

І яно так было. Юрыдычна. Але давайце паглядзім на гэту сітуацыю гістарычна. Усё ж канстытуцыя і парламент – гэта вынікі дамовы ўнутры грамадства. І іх наяўнасць фіксуецца не столькі момантам іх падпісання, колькі працягласцю дзеяння. Дамову мала заключыць, яе трэба выконваць хоць пэўны час.

"Ідэя Х" з Цімохам Акудовічам

Існуе папулярная тэорыя, што дэмакратыя прыходзіць у краіну толькі пасля трэціх свабодных выбараў. З такога гледзішча ў нас былі савецкая канстытуцыя і парламент, былі лукашэнкаўская канстытуцыя і парламент. А сваіх не было. Яны былі падпісаныя/скліканыя ў пачатку 1990-ых, але так і не былі прынятыя і падладжаныя грамадствам пад сябе. Проста не хапіла часу.

Вось жа, калі адштурхоўвацца ад гэтай тэорыі, у беларусаў ніколі не было сваёй Сістэмы. Быў толькі адзін момант, калі на руінах разбітай савецкай сістэмы, выкарыстоўваючы яе інстытуты, мы змаглі абвесціць заснаванне сваёй. Але яна не склалася.

А гэта значыць, нічога “вярнуць” мы не зможам, мы мусім “стварыць” гэтыя інструменты. Замена тэрміна мяняе сутнасць дзеяння: “вяртаць” можна спрабаваць зверху, патрабуючы адкаціць назад, як было. А вось “ствараць” трэба знізу, ад зямлі. І гэта непазбежна. Бо на пустэчы нічога вартага не пабудуеш.

ПАЧАЦЬ ДЗЯЛІЦЬ

Пасля 2020 года былі спробы сфармаваць нешта падобнае на парламент вольных беларусаў. Таксама дзейнічае некалькі камісій, якія распрацоўваюць праект будучай канстытуцыі.

Але будзем шчырыя, выходзіць так сабе. Парламенты не збіраюцца, праекты нікому не цікавыя. Але чаму? Мы нібыта ўнутрана вызваліліся ад лукашэнкаўскай сістэмы, нас шмат, жаданне будаваць штосьці сваё ёсць. Але не склейваецца.

Магчыма, прапанаваная ніжэй думка дапаможа з іншага боку паглядзець на гэту праблему.

Мы звычайна кажам, што канстытуцыя і парламент патрэбныя для таго, каб аб’ядноўваць. Вось сабралася шмат людзей, яны выбралі прадстаўнікоў у парламент, тыя селі, падумалі і прынялі канстытуцыю, якая вызначае правілы як нам жыць. Канстытуцыя нас аб’яднала.

Але на самой справе на гэтыя інструменты можна паглядзець зусім з іншага боку. Канстытуцыя і парламент патрэбныя не для таго, каб аб’ядноўваць, а для таго, каб дзяліць.

Ну праўда ж! Мы зусім забыліся, што гэта і ёсць асноўная задача дэмакратычных інструментаў. Дзяліць!

Канстытуцыя і парламент патрэбныя, каб дзяліць зоны адказнасцяў, кампетэнцыі і бюджэты. Асабліва бюджэты.

І калі глядзець на праблему з такога боку, то ўсё становіцца значна больш зразумелым і актуальным.

Цімох Акудовіч / Еўрарадыё

Але гэты ланцужок узбуйненняў абсалютна гіпатэтычны і, відавочна, ніколі не будзе рэалізаваны ў чыстым выглядзе. Бо рашэнні зверху больш эфектыўныя і яны натуральным чынам будуць прынятыя хутчэй, чым сфармуецца “парламент знізу”.

Але справа ў тым, што ў нас няма ніводнай прычыны, каб не пачаць рухацца гэтым шляхам знізу. Бо ніякіх інструментаў на тое, каб уплываць на рашэнні зверху ў нас няма. Тут усё проста: ці мы ім ідзём, ці нас няма.

Менавіта падзел рэсурсаў і адказнасцяў ствараюць парламент і канстытуцыю. Наша спроба схавацца за камісіі па фармулёўках ці блокчэйн тэхналогіі толькі аддаляе нас ад самага простага і адзінага правільнага дзеяння, якое і вядзе да дэмакратыі, – сабрацца, каб пачаць дзяліць нашыя фінансы, рашэнні і адказнасці, скіроўваючы іх на закрыццё нашых праблем. 

Карацей, давайце хоць на кароткі час перастанем аб’ядноўвацца. Давайце прыдумаем, што і як мы можам пачаць дзяліць.

Меркаванне аўтара можа не супадаць з меркаваннем рэдакцыі

Каб сачыць за галоўнымі навінамі, падпішыцеся на канал Еўрарадыё ў Telegram.

Мы штодня публікуем відэа пра жыццё ў Беларусі на Youtube-канале. Падпісацца можна тут.